Navalkatha - Read Stories, Poems And News

માયા

સ્વામિ હરિદાસ જ્ઞાનિ, બુદ્ધિશાળી અને મહા યોગી હતા. તેમના આશ્રમમાં અનેક શિષ્યો વેદ, ઉપનિષદ અને શાસ્ત્રોનુ અધ્યયન કરતા. આત્માનંદ તેમનો પટ્ટશિષ્ય હતો. આત્માનંદ ભણવામાં હોંશિયાર હતો.
એકવાર આત્માનંદે ગુરુને સવાલ કર્યો. “ ગુરુદેવ, શાસ્ત્રો કહે છે કે આત્મા અમર છે, અને જીવનનું અંતિમ ધ્યેય મોક્ષ જ છે તો સંસારના જીવો મોક્ષ માટે જ સાધના કેમ નથી કરતા?”
ગુરુદેવે તેના તરફ નજર કરી , મર્માળુ હસ્યાં અને કહે, “માયા.”
“પ્રભુ આ માયા શું છે”? શિષ્યે પ્રશ્ન કર્યો.
“માયા વિષે વળી કદીક ચર્ચા કરીશુ”. ગુરુદેવે ઉત્તર આપ્યો.
આત્માનંદે શાસ્ત્રો ઉથલાવ્યા કિન્તુ તેને માયા વિષે યોગ્ય ઉત્તર ન મળ્યો. ગુરુદેવને પણ બે ત્રણ વાર પુછ્યુ પણ ગુરુદેવે પણ કોઇને કોઇ બહાનુ કાઢી જવાબ ન આપ્યો.

આત્માનંદની માયા વિષે જાણવાની ઇચ્છા દિન પ્રતિદિન બળવતર થવા માંડી. કિનતુ એને એ સમજણ ન પડી કે ગુરુ આટલા જ્ઞાની હોવા છતાં માયા વિષે જવાબ કેમ નથી આપતા. બ્રાહ્મમુર્હતમાં ગુરુ શિષ્ય બન્ને સાથે જ સ્નાન અર્થે નદી તટે જતાં. એક વહેલી સવારે હંમેશ મુજબ બન્ને પ્રાતઃ સ્નાન માટે નદી કાંઠે ગયા. વાતાવરણ ખુશનુમા હતું. નદીમાં ખળ ખળ પાણી વહેતુ હતુ, ચારેબાજુ લીલોતરી હતી, વૃક્ષો ઉપર બેઠેલા પક્ષીઓ મીઠો કલરવ કરતા હતા, દુર દુર ગાયો ચરતી હતી. ગુરુ શિષ્ય નદીમાં નહાવા પડ્યા. નહાતા નહાતા આત્માનંદ જરા ઉંડા પાણીમાં જતો રહ્યો. પાણીમાં નજર કરી તો તેને નદીને તળિયે કોઇ ચમકતી વસ્તુ નજરે પડી. તેણે ધારીને જોયુ તો તેને લાગ્યુ કે આ તો કોઇ કીંમતી રત્ન લાગે છે. આ રત્ન લેવા તેણે પાણીમાં ડુબકી મારી. રત્ન લેવા જાય ત્યાં તો પાણીની છાલક લાગી અને રત્ન પાણીના વહેણ સાથે તણાવા લાગ્યુ. આત્માનંદે પણ રત્નના લોભમાં તેની દિશામાં જવા પગ ઉપાડ્યો. અચાનક પાણીની બીજી જોરદાર છાલક આવી અને આત્માનંદનો પગ લપસ્યો. આત્માનંદ પાણીમાં તણાવા લાગ્યો. આમતેમ હાથ હલાવ્યા પણ તેમની મહેનત કારગત ન નીવડી. તે વધુ ને વધુ ઉંડા પાણીમાં ડુબવા માંડ્યો અને થોડીવારમાં તો તે ભાન ગુમાવી બેઠો.

કેટલો સમય પસાર થઇ ગયો તેની તેને કોઇ ખબર ન હતી. કિન્તુ તે જ્યારે જાગ્યો ત્યારે તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. કોઇ સાવ જ અજાણ્યુ સ્થાન, અને નાની એવી ઝુંપડી હતી. ઝુંપડીના એકાદ ખુણામાં તે એક નાના ખટલામાં સુતો હતો. ઝુંપડીમાંથી ગંદી વાસ આવતી હતી. આજુબાજુ ગંદા ફાટેલા કપડા પડ્યા હતાં. એકાદ ખુણામાં ચુલા જેવુ કંઇક હતુ. ઝુંપડી ખાલી હતી. આત્માનંદ આંખો મીંચીને પડ્યો રહ્યો. તેને યાદ આવ્યુ કે તે તો કોઇ મુલ્યવાન રત્નના લોભમાં ઉંડા પાણીમાં ઉતર્યો હતો અને પગ લપસતા ડુબી ગયો હતો, પણ આ ઝુંપડીમાં કેવી રીતે આવ્યો તેની તેને ખબર ન પડી.

આત્માનંદે ઉભા થવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે ઉભો ન થઇ શક્યો. ફરીવાર પથારીમાં સુઇ ગયો.. થોડીવારમાં કોઇ વૃધ્ધ આદમીએ ઝુંપડામાં પ્રવેશ કર્યો. આદમીનો રંગ શ્યામ હતો. શરીર ઉપર લુંગી સિવાય કોઇ વસ્ત્રો ન હતા. આંખો લાલ હતી, ચહેરો રુક્ષ હતો અને માંથા ઉપર ઝાંખરા જેવા વાળ હતા. આત્માનંદને જાગેલો જોઇ ને તેને હરખ થયો. અને બોલ્યો, “અરે તું જાગી ગયો, સરસ, ચલો ભગવાનની કૃપા થઇ.”
આત્માનંદ કહે, “મહાશય, આપ કોણ છો અને હું ક્યાં છું”?
“હું આ વસાહતનો સરદાર છું. આ વનમાં અમારુ વનવાસીઓનુ આ નાનકડુ ગામ છે. આજથી એક મહીના પહેલા દરિયા કીનારે તને બેભાન અવસ્થામાં અમારા ભાઇઓએ જોયો, અને તને અહીં લઇ આવ્યાં. અમારો વૈદ્ય તારી દવા કરતો હતો, અમને આશા નોતી કે તું જીવે, પણ ભગવાનની દયાથી તું આજ જાગ્યો”. સરદારે જવાબ આપ્યો.
આત્માનંદ વિચારે, “ક્યાં ગયા મારા ગુરુ? ક્યાં ગયો નદીનો કિનારો? હું આ અજાણ્યા ગામમાં ક્યાંથી આવી પડ્યો?”
આત્માનંદની સારવાર ચાલુ રહ્યી. પણ હવે નવો પ્રશ્ન ખાવાનો હતો. સરદારના ઘરમાં તો ખોરાકમાં કંદમૂળ અને નાના પ્રાણીઓનુ માંસ હતુ. આત્માનંદ જેવા મુની આવો ખોરાક કેવી રાતે ખાય? આત્માનંદે માંસ ખાવાની ના પાડી. તો પછી સુકા રોટલા અને કોઇ કંદમુળ ખાવાની ટેવ પાડવી પડી. દીવસો વિતતા ગયાં હવે તો આત્માનંદજી સાવ સાજા થઇ ગયા હતાં એકવાર સરદારે તેને પાસે બેસાડીને કહ્યું.
“ જો ભાઇ, આટલા દિવસ મેં તને ખવડાવ્યુ, “હવે તો તું નરવો છે, હું તને મફતમાં ક્યાં સુધી ખવડાવુ? તું કંઇક કામ કર અને કમાતા શીખ,”
આત્માનંદને તો કોઇ કામ આવડે નહી. આખુ જીવન જ્ઞાનની સાધના કરી અને તપ કર્યું. પૈસા કેમ કમાવવા તેની ગતાગમ તો હતી જ નહી.
આત્માનંદ કહે “ મને તો કોઇ કામ આવડતુ જ નથી.”
“કંઈ વાંધો નહી, કાલથી તું મારી સાથે આવજે. લાકડા કાપતા અને શીકાર કરતા શીખવાડી દઇશ.” સરદારે સુચન કર્યું.
આત્માનંદએ વિચાર્યુ, “હું મહામૂનિ , જ્ઞાનિ, પંડિત અને હું શિકાર કરવા જેવુ હલકુ કામ કરુ.?”
આત્માનંદ કહે “મને આવુ કામ પસંદ નથી,”
સરદાર કહે “ જો ભાઇ, તારો ભાર હવે હું ઉપાડી શકુ તેમ નથી, તું તારુ ઝુંપડુ બાંધીને જુદો રહેવા જા. અને તારે જે રીતે જીવવુ હોય તેમ જીવ. હું તારો ભાર ઉપાડી શકુ તેમ નથી.”
આ તો જીવન નિર્વાહનો સવાલ હતો, કામ ન કરે તો ખાય શું ? અને ભુખ્યા રહીને કેટલા દિવસ જીવી શકાય? છેવટે આત્માનંદે લાકડા કાપવાનુ અને કંદમુળ શોધી લાવવાનુ કામ સ્વિકાર્યુ. બીજા દિવસથી તેની શિક્ષા શરૂ થઇ. સરદાર સાથે વનમાં જાય, સરદારને કામમાં મદદ કરે અને કામ શીખે. સરદારે થોડા દિવસમાં આત્માનંદને સઘળુ કામ શીખવાડી દીધુ. થોડા સમયમાં તે કામમાં નિષ્ણાત થઇ ગયો. હવે સરદારે વન થકી આજવિકા મેળવવાની સઘળી જવાબદારી આત્માનંદને સોંપી દીધી. આત્માનંદ હવે જંગલમાં જઇને કંદમુળ, ફળો વગેરે વીણી લાવે. લાકડા પણ કાપે, અને સરદાર તેને બજારમાં વેચી આવે. વહેવાર ચાલવા માંડ્યો. સમય જતાં આત્માનંદને આ સઘળુ કામ ફાવી ગયુ. જંગલનો માલ બજારમાં જઇને વેચતા પણ આવડી ગયુ. સરદારને પણ હવે નિરાંત થઇ ગઇ . દરરોજ જંગલમાં જવાનુ ટળ્યુ. બજારમાં જવાની જરૂર ન રહી. ઘરનો નિર્વાહ કરવાનો બધો ભાર આત્માનંદએ ઉપાડી લીધો.

સરદારની એક દિકરી હતી, ઉંમર તેની ૧૭ વર્ષ. રંગે શામળી પણ રુપે નમણી.
તેનુ નામ કમળી હતુ. આત્માનંદની ઘરમાં અવર જવર રહેતી, આ નમણી સુંદરી દરરોજ તેની નજરે પડે. ધીમે ધીમે આત્માનંદને તે ગમવા માંડી. તેનામાં પુરુષ સહજ સ્ત્રિનુ આકર્ષણ પેદા થયુ. સરદારની દીકરીને પણ આ પુરુષ ગમવા માંડ્યો. એકાંત મળે તો બન્ને મીઠી મીઠી વાતો કરે. વળી કોઇ વખત એકલા દરિયા કિનારે ફરવા પણ જાય. ધીમે ધીમે આ વાત સરદારને કાને પહોંચી.
એકવાર તેણે આત્માનંદને બોલાવ્યા , પાસે બેસાડ્યા અને કહ્યુ.
“જો ભાઇ, મારી દીકરી ઉમરલાયક થઇ છે, તેની નજરમાં તું વસી ગયો છું. મને લાગે છે કે તને પણ મારી દીકરા ગમે છે.” આત્માનંદે કોઇ જવાબ ન આપ્યો. સરદાર સમજી ગયો કે બન્નેની સંમતિ છે. એક સારો દિવસ અને સારુ મુર્હત જોઇને બન્નેને પરણાવી દીધા. જુદુ ઝુંપડુ બનાવી આપ્યુ. હવે આત્માનંદ અને કમળી જુદા ઝુંપડામાં રહેવા લાગ્યા. આમ આત્માનંદનો નવો સંસાર ચાલવા માંડ્યો.

સમય વિતતો ગયો. કમળી ગર્ભવતિ થઇ. નવ માસે તેણે દીકરાને જન્મ આપ્યો. આખા ગામમાં આનંદ આનંદ થઇ ગયો. આત્માનંદ બાપ બન્યો. તે દીવસે ગામમાં ઉજાણી થઇ. દારુ પિવાયો અને આખી રાત બધા નાચ્યા.
દીવસો વિતતા ગયા, વર્ષો વિતતા ગયા. કમળીને બીજા વર્ષે દીકરી જન્મી. અને પછી બીજો દીકરો. આઠ દસ વર્ષમાં આત્માનંદને ઘેર આઠ સંતાનો પેદા યઇ ગયા. ઝુંપડુ નાનુ પડવા માંડ્યુ. નવુ મોટુ ઝુંપડુ બાંધ્યુ. ખાનારને વસ્તાર વધ્યો. બધાનુ પુરુ કરવા વધારે કામ કરવાની જરુર પડે. વધારે કામ કરવુ પડે. આત્માનંદ અડધી રાત્રે ઉઠે અને લાકડા લેવા વનમાં જાય. . બપોર પછી બજારમાં જાય, લાકડા વેંચે, સાંજ પડે મ્હાંડ ખાવા ભેગો થાય. આખા દીવસની દોડધામ, ખુબ થાક લાગે, આરામ કરવાનુ મન થાય, પણ બીજા દીવસે કામ પર જવુ જ પડે. છોકરા મોટા થવા માંડ્યા. ખોરાક , કપડા વગેરેની જરુરિયાત વધવા માંડી.. આત્માનંદ ખુબ જ મહેનત કરે તો પણ બધાનુ પુરુ ન થાય. કદીક અડધા ભુખ્યા સુવવુ પડે. આરામ નહી, પુરતો ખોરાક નહી, રાત્રે ઉંઘ નહી.
છોકરા પણ મહા તોફાની. અંદર અંદર ઝગડે, બહારના છોકરાઓ જોડે પણ લડે, છોકરાઓ મારામારી કરે તેથી તેમના મા-બાપો સાથે પણ ઝગડા થાય. આત્માનંદનો સંસાર ખારો થઇ ગયો. સખ્ખત મહેનત, અપૂરતો ખોરાક, સતત અશાંતિ, વારંવાર ઝગડા, કોલાહલ, ગાળાગાળી, વગેરે રોજીંદી ઘટના બની ગઇ. આત્માનંદ આવા સંસારથી તંગ આવી ગયા. જીવવામાંથી રસ ઉડી ગયો.
મનમાં વિચાર આવ્યો, “અરે હું મહાજ્ઞની, શાસ્ત્રજ્ઞ, તપસ્વિ, પ્રભુનો ભક્ત, અને મારી આ દશા?”
એક રાત્રે ઘરમાં ખુબ જ ઝગડો થયો. કમળીએ તેને ઘણી ગાળો આપી. કમળીએ તો તેને કહી દીધૂ કે તું સાવ નકામો ધણી છે. આત્માનંદને ખુબ લાગી આવ્યુ. જીવવાનુ અકારુ થઇ ગયુ. રાત્રે ઉંઘ ન આવી. અડધી રાત્રે ઉઠીને જંગલમાં જતો રહ્યો. ફરતો ફરતો નદી કિનારે આવ્યો. એક ખડક પર બેસીને વિચારવા લાગ્યો. “અરે, આ શું થઇ ગયુ”?
“એક વખતનો સરળ અને સમજુ વિદ્યાર્થી. શાસ્ત્રોનો અભ્યાસી, બ્રહ્મચારી, એક મહાન અને જ્ઞાની યોગીનો પટ્ટશિષ્ય, અને મારી આ દશા”?
“હું આ કુટુંબ જંજાળમાં ક્યાં ફસાયો”?
“મારુ જ્ઞાન, મારુ ચાતુર્ય, મારી સમજણ, મારા મનની શાંતી વગેરે ક્યાં ગયા”?
એને ભુતકાળ યાદ આવ્યો. લોભને કારણે રત્ન લેવા તે પાણીમાં ઉતર્યો. જીવ બચાવવા માંટે અખાદ્ય ખોરાક ખાધો. કામવાસના સંતોષવા માટે લગ્ન કર્યા. ક્રોધ
અને અહંને કારણે તેની સ્ત્રિ સાથે કંકાસ થયો.
એને જીવવામાંથી રસ ઉડી ગયો. તેને વિચાર કર્યો, “ચાલો અજે નદીમાં સ્નાન કરીને પ્રતઃસંધ્યા પુજન કરુ, અને ભગવાનને પ્રાર્થના કરુ”.
સ્નાન કરવા નદીમાં ઉતર્યો. ત્યાં તો તેને ફરીવાર નદીને તળિયે એક મુલ્યવાન રત્ન પડેલુ દેખાયુ. કુતુહલવશ થઇને રત્ન લેવા નીચો નમ્યો. અને પગ લપસ્યો. નદીમાં ડુબવા માંડ્યો. ભાન ગુમાવ્યુ. કિન્તુ જેમતેમ હાથ પગ હલાવીને પાણીની સપાટી ઉપર આવ્યો.
એ જ સુંદર ગંગા કિનારો, એ જ વનરાજી, ચરતિ ગાયો, પંખીઓનો કલરવ. પાછા વળીને જોયુ તો નદી કિનારે તેના ગુરુ ઉભા હતાં. ગુરુની સમિપ જઇને તેણે ગુરુને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યા.
ગુરુ કહે “આત્મા, ચલ જરા ખડક પર બેસીને વિરામ કરિયે”.
બન્ને એક ખડક પર બેઠા.
આત્માનંદ વિચાર કરે “અરે આ શું”?
“કયાં ગયું મારુ ગામ? કયાં ગઇ મારી પત્નિ? ક્યાં ગયા મારા સંતાનો? કયાં ગયુ એ જંગલ, જ્યાં મેં આખો સંસાર માંડ્યો”?
ગુરુ કહે “આત્મા આજ તો તું બહુ નાહ્યો”. આત્માનંદે ગુરુની સામે નજર કરી, ગુરુજી મર્માળુ હસ્યાં
ગુરુ કહે “ આત્મા, તું એકવાર મને પુછતો હતો કે માયા કોને કહેવાય. બોલ તારે માયા વિષે શું જાણવુ છે”?
આત્માનંદ કહે,
“મહારાજ, બસ, હવે મારે માયા વિષે કંઇ જાણવુ નથી. માયા કોને કહેવાય તે આપની કૃપાથી હું બરોબર સમજી ગયો”.

Subscribe for our new stories / Poem

ડૉ. સનત ત્રિવેદી

Add comment


Send Story

If you have a beautiful story then send us
story on this mail navalkatha@navalkatha.com